Schaakvereniging Caïssa

Meesterlijke schaaklessen met het digitale schoolbord!

(Uitgebreide versie van het artikel in het april nummer van Schaakmagazine)

In het basisonderwijs wordt het digitale schoolbord steeds meer gemeengoed. In hoog tempo worden (basis)scholen met één of meer digitale borden uitgerust .

Ongeveer vier jaar geleden nam de belangstelling in Nederland toe door het onder druk komen van de prijzen die sindsdien meer dan gehalveerd zijn. Veel leerkrachten en ouders die in aanraking kwamen met deze digitale borden raakten enthousiast over de didactische mogelijkheden en de meerwaarde voor het onderwijs.

De beschikbaarheid van programmatuur neemt ook toe. Aanvankelijk was er alleen programmatuur voor Engelstalige landen en was dit lang een drempel. Inmiddels is er meer aangepaste programmatuur en content waarmee leerkrachten en leerlingen In Nederland goed uit de voeten kunnen.

De grote uitgevers zien ook de populariteit van de digitale schoolborden en zijn allemaal bezig met het ontwikkelen van digibordprogrammatuur bij hun lesmethoden (o.m. Malmberg, ThiemeMeulenhoff, Noordhoff en Zwijsen).

Er zijn, afhankelijk van de producent, verschillende benamingen voor dit bord zoals Smartboard, Activboard, Focusboard, Starboard e.a.

Wat is een digitaal schoolbord?

Een digitaal schoolbord is een groot ‘scherm’ dat gevoelig is voor aanrakingen. Dit scherm staat in verbinding met een computer en een beamer. De beamer projecteert het beeld van het computerscherm op het grote scherm. Op dit grote scherm kun je met een vinger of met een pen alles besturen zoals je met een muis op het computerscherm doet. De ‘vingerklik’ of de ‘penklik’ vervangt het klikken met de muis.

Een groot verschil met het klassieke schoolbord is dat je alles wat je op het bord schrijft of tekent, kunt opslaan. Later kun je voor een herhaling of een nadere uitleg alles weer oproepen.

Alles wat je op een computerscherm kunt laten zien kun je tegelijk ook op een digitaal schoolbord laten zien. In de lessen kan dan op eenvoudige wijze gebruik gemaakt worden van websites, allerhande programma’s, filmpjes, muziekfragmenten, interactieve teksten, presentaties en wat je zoal nog meer kunt verzinnen.

Er zijn veel leveranciers van programmatuur. Een eerste categorie is de programmatuur die het werk van de leerkracht kan verlichten. Een tweede categorie is leerstof voor bijvoorbeeld taal, rekenen, aardrijkskunde en andere vakken. Een derde categorie is programmatuur om zelf presentaties of lessen te maken. Er zijn al veel bibliotheken online beschikbaar. Veel plaatjesbibliotheken bijvoorbeeld die naar eigen behoeve uitgebreid kunnen worden. Powerpoint van Microsoft is een veel gebruikt programma en er zijn veel voorbeeld presentaties op internet voorhanden die in het basisonderwijs worden gebruikt.

Techniek

Grofweg kunnen we drie typen digitale schoolborden onderscheiden.

(In bijlage 1 een overzicht van deze borden met links.)

Ø Electromagnetische borden

Deze “harde” borden voelen aan als een gewoon whiteboard en je kunt hier alleen op schrijven met behulp van een speciale pen. Het bord bestaat uit twee harde kunststoflagen met daar tussen in een gevoelig rooster. Met de pen worden de coördinaten op het bord bepaald (gevoelig rooster) en aan de computer doorgegeven. De vinger kan bij deze techniek niet worden gebruikt.

Ø Drukintensieve borden

Deze “zachte” borden kun je een beetje indrukken en dat betekent dat je ze met ieder voorwerp kunt bedienen. In de meeste gevallen is dit een vinger of een pen. Het bord bestaat uit twee schermen met een laag lucht ertussen. Als je het bord indrukt verdwijnt de lucht op dat punt en raken de schermen elkaar en dat wordt door het bord geregistreerd als een muisklik.

Ø Infrarood/ultrasoon borden

Bij deze borden wordt de positie van de pen gedetecteerd op het moment van de klik van de pen en niet de aanraking met het scherm. Deze technologie kan ook worden gebruikt met een gewoon whiteboard en zelfs op een wit stuk muur.

Beschrijfbaarheid

Als alle hardware (computer, beamer, digibord) aanstaat kun je op ieder digibord softwarematig schrijven. Alles wat je schrijft of tekent komt niet echt op je bord, maar zit in het geprojecteerde beeld.
Er zijn echter digitale borden die ook beschrijfbaar zijn met gewone whiteboard-stiften, de zogenaamde dry-markers. Dat kan erg handig zijn.

Wat betekent dit voor de schaaklessen?

Jan Sijbesma geeft schaakles met het digitale schoolbord Foto: Ab Scheel

Er is geen tijdverlies met het opzetten van een opgave. Stukken verzetten doe je met je vinger. Erg fijn is dat de stukken niet meer op de grond kunnen vallen! Handig is dat je op het schoolbord aantekeningen bij een diagram kunt maken, zelf pijlen of lijnen kunt trekken of stukken kunt omcirkelen.

De nieuwe Chess Tutor Stap 1 is ook geschikt voor de nieuwe manier van lesgeven. De visuele weergave van het bord is prima. Iedere les begint met een instructie en daarna kan er worden geoefend. Begeleid inoefenen is een belangrijk onderdeel van het lesmodel van de Stappenmethode.

Alle spelletjes van Stap 1 kunnen ook samen worden ingeoefend en gespeeld. Hele partijen zijn ook mogelijk en wel op een niveau waarop ook eerste stappers kunnen winnen (of verliezen). Het programma noteert de partijen automatisch. De lesgever kan de partij dan nog even bekijken. Voor de ‘partijbespreking’ is dat natuurlijk wel erg handig.

Maar ook bij het geven van schaakles met het digitale schoolbord geldt dat het succes van lesgeven afhangt van de leerkracht die over voldoende vakkennis en didactische vaardigheden moet beschikken en ook over voldoende kennis van de technologie om zijn lessen tot een succes te maken. De Chess Tutor Stap1 is een professioneel product dat veel werk uit handen neemt waardoor de schoolschaakleraar zich kan concentreren op het geven van schaakles en begeleiden van de kinderen.

Wat kan er nog meer bij de schaaklessen?

Ø Bezoek aan leuke schaakwebsites voor kinderen

Met een computer die verbinding met het internet heeft, is het aantal mogelijkheden om de schaaklessen te verlevendigen groot. Met één vingerklik ga je naar een site om gezamenlijk foto’s van het schooltoernooi of de filmpjes van het basisschoolkampioenschap te bekijken.

Met één vingerklik naar een website Foto Ab Scheel

Natuurlijk kan er ook even een bezoek worden gebracht aan de site van de eigen school, van de eigen schaakclub, van de KNSB of RSB of van andere interessante schaaksites.

In het project Kindvriendelijke Wijk Spangen maken kinderen van de basisscholen iedere week video opnamen over allerhande onderwerpen en deze worden wekelijks op de lokale TV uitgezonden. De opnamen over schaken kunnen op school op het digitale bord getoond en besproken worden.

Het zelf maken van video’s wordt steeds populairder ook bij de jeugd.

Ø Nieuwe vormen van lesgeven aan de jongste kinderen

Baron Rokade van Pat tot Mat

Schaakles geven in de onderbouw vraagt een andere aanpak dan lesgeven in de bovenbouw. Loes de Gruijl die al meer dan 30 jaar schaakles geeft op de basisschool Rotterdamse Schoolvereniging (locaties Noord en Zuid )heeft , mede op ons advies van vorig jaar,haar ideeën en ervaringen uitgewerkt in een nieuw boek (111 pag.) Dit boek is bestemd voor schoolschaakleraren voor de onderbouw (jongste kinderen), leerkrachten en ouders die jonge kinderen bij het schaken willen begeleiden.

Het digitale schoolbord biedt nieuwe mogelijkheden om deze schaaklessen met beeld en geluid te ondersteunen. Immers het boek staat vol met verhaaltjes, rijmpjes, quizjes en veel tekeningen van kinderen uit Groep 3.

(Het boek kan worden gebruikt bij Opstapje 1 en Opstapje 2 van de Stappenmethode. Het wordt in eigen beheer uitgegeven en kan worden besteld bij Schaak en Gowinkel Het Paard, Haarlemmerdijk 173, 1013KH Amsterdam. Tel. 020-6241171,e-mail: info@schaakengo.nl. De prijs is 17,50.)

Ø Kunst en cultuur rondom het thema schaken

In Spangen wordt een experiment uitgevoerd om kinderen die schaakles krijgen ook iets te vertellen en te laten zien over schaakkunst. Hiervoor is in samenwerking met “Schaakkunst” een boekje met 20 pp. samengesteld met de titel “Spangend Mooi”. Diverse schaakkunstenaars hebben hieraan meegewerkt. Kinderen kunnen een schaakstuk maken van strijkkralen en er is ook een quizje opgenomen. Er wordt ook gewerkt met schaaktekeningen van de kunstenares Pia Sprong en met schaakpostzegels.

Op het gebied van kunst & cultuur rondom het thema schaken is er ook veel te beleven op het internet. Met één vingerklik kan het op het digitale schoolbord aan de kinderen worden getoond. In bijlage 2 een overzicht met enkele links.

Ø Andere (denk) spelletjes

Daarnaast zij er vele (denk)spelletjes op internet te spelen. Ook hiermee kunnen schaaklessen worden verlevendigd. Dammen leren en spelen op een schaakbord is een leuke toevoeging. Er zijn veel klassieke spelletjes op en naast het schaakbord. In het Spangen project is hiervoor een “ Slim Serie” ontwikkeld. In bijlage 3 een overzicht met links.

Ø Zelf presentaties maken

Zelf verantwoorde presentaties maken is een uitdaging en ook dit moet goed doordacht worden. Middels “hyperlinks” kan op eenvoudige wijze worden voorbereid naar welke websites en welke pagina’s men tijdens de lessen wil “springen”. Meestal is het besturingssysteem Windows dat bij de digitale borden wordt gebruikt. Powerpoint is een veel gebruikt programma bij presentaties in het onderwijs. Er zijn sites met veel Powerpoint presentaties die in het basisonderwijs worden gebruikt.

Hier liggen nieuwe uitdagingen voor het verlevendigen van schaaklessen op een eigentijdse en inspirerende manier.

Ø TV op het digitale schoolbord

Het digitale schoolbord kan ook gebruikt worden als een groot TV scherm en gemiste TV programma’s kunnen op het schoolbord worden bekeken. Ook zijn er verschillende films met schaken als thema.

Ø CD Roms/ DVD’s

Er zijn veel CD Roms en DVD’s met interessant schaak- en spelletjesmateriaal dat gebruikt kan worden op het digitale schoolbord.

Ø Schaakverzamelaars

In Schaakmagazine staat een interview met Hans Blokland, de nieuwe voorzitter van de Capelse Schaakvereniging, naar aanleiding van het 25 jarig bestaan van de Motiefgroep Schaken, een vereniging van schaakverzamelaars. Dit is ook een leuk onderwerp voor het digitale bord om te laten zien wat er zoal wordt verzameld.

Ø Conclusie

Leerkrachten, kinderen en ouders zijn erg enthousiast over de nieuwe manier van schaakles geven en de vele nieuwe mogelijkheden die nu binnen handbereik liggen. Gebruik van de nieuwe technologie zal een omwenteling teweeg brengen in de manier waarop (professioneel) schaakles kan worden gegeven aan alle leerlingen van de basisschool. We staan nog maar aan het begin van de nieuwe ontwikkelingen in het basisonderwijs. De mogelijkheden zijn legio. Het is van belang dat er naast de Chess Tutor professioneel materiaal wordt ontwikkeld voor de aanvullende onderwerpen.

Thema avond in Rotterdam

In maart is in Rotterdam over deze nieuwe manier van schaakles geven de eerste thema-avond gehouden. Hiervoor was veel belangstelling. Velen waren onbekend met de nieuwe ontwikkelingen. Het werken met het digitale bord is nu een belangrijk onderdeel van de opleiding tot schoolschaakleraar geworden. Dat loont zeker want een flink aantal scholen is al uitgerust met de nieuwe Chess Tutor Stap 1.

Naar een nieuw schoolschaakbeleid?

Met de komst en nieuwe mogelijkheden van het digitale schoolbord wordt ook een nieuwe fase ingeluid voor het geven van schaakles op basisscholen. Het zal naar verwachting grote veranderingen met zich meebrengen en we staan nog maar aan het begin hiervan. Met de nieuwe mogelijkheden zijn er meer kinderen te interesseren voor de schaaklessen.

Het is daarom om meerdere redenen wenselijk op korte termijn te komen tot een nieuw eigentijds schoolschaakbeleid.

Ø Er moet een nationaal en regionaal schoolschaakbeleid komen met meer middelen voor de uitvoering hiervan.

Ø Primair moet het maatschappelijk belang van het spelenderwijs leren schaken door jonge kinderen voorop staan en secundair de belangen van de georganiseerde schaaksport.

Ø Kinderen van basisscholen vormen een zeer belangrijke en grote doelgroep; ouders en familieleden van deze kinderen vormen een belangrijk potentieel voor toekomstig kader en begeleiding. Geïnteresseerden zullen zich sneller melden bij schaakorganisaties.

Ø Er moeten meer “schoolschaakclubs”’ komen evt. gecombineerd met andere sporten. We hebben ca. 7000 basisscholen in Nederland en slechts 550 schaakverenigingen waarvan ca. de helft een jeugdvereniging heeft. Landelijke en regionale dekking ontbreekt geheel als we kinderen naar een schaakvereniging willen halen. Het roer moet om. Nieuwe organisatievormen kunnen helpen deze mismatch te verminderen.

Ø De opleiding tot schoolschaakleraar moet worden gemoderniseerd en de lessen kunnen worden verlevendigd door gebruik te maken van de nieuwe technologie op de basisscholen. Hiervoor moeten er naast de Stappenmethode professionele presentaties worden ontwikkeld. Samen met de Chess Tutor Stap 1 kan er op een moderne en eigentijdse manier schaakles worden gegeven.

Ø Door een compleet en professioneel lespakket aan te bieden wordt de kans verhoogd dat meer scholen schaakles in het vrije keuze pakket opnemen.

Ø Er moeten nieuwe samenwerkingsvormen komen (overheid, bedrijfsleven,onderwijsinstellingen, sport- en andere maatschappelijke organisaties).

Teun Koorevaar

Voorzitter Rotterdamse Schaakbond

Reacties zijn welkom!

010-4820575

koorevaarx@wxs.nl

Bijlage 1 : Digitale schoolborden

Algemeen informatie

http://digitaal-schoolbord.startpagina.nl/

Specifieke informatie

1. Elektromagnetisch